door: Kim Ridley

Een nieuwe beweging presenteert zich steeds nadrukkelijker: democratische scholen. Wat gebeurt er als kinderen de zeggenschap krijgen over hun eigen onderwijs? Kim Ridley ging voor Ode op onderzoek

Terwijl zijn leeftijdgenoten op andere scholen de tafels van vermenigvuldiging uit hun hoofd zaten te leren, lag Ken Pruitt op zijn rug naar de wolken te staren, of hij bouwde boomhutten met zijn vriendjes of banjerde door de bossen. Pruitt was geen criminele jongere. Hij zat op de Sudbury Valley School bij Boston, waar kinderen elke dag zelf mogen beslissen wat ze willen doen.

Pardon? Wat heeft staren naar wolken of boomhutten bouwen met leren te maken? Alles, volgens de oprichters van Sudbury Valley. ‘Kinderen weten niet wat ze willen leren, maar ze weten wel wat ze willen doen,’ vertelt Mimsy Sadofsky, een van de oprichters die nog steeds op de school werkt. Wat ieder kind wil, is spelen – en dat is volgens wetenschappers een van de belangrijkste manieren waarop mensen leren.

‘Met leren kom je te weten wat al bekend is, met spelen ontstaat de mogelijkheid nieuwe dingen leren,’ stelt David Elkind, hoogleraar ontwikkelingspsychologie aan de Tufts Universiteit en tevens schrijver van The Hurried Child, All Grown Up and No Place to Go en Miseducation. ‘Bepaalde begrippen en vaardigheden kunnen alleen door spel worden geleerd.’

Pruitt zat van zijn zesde tot zijn zeventiende op Sudbury Valley en had een jeugd à la Huckleberry Finn. ‘Ik heb uren in mijn eentje in bomen geklommen, paden verkend, gewoon gezeten en gekeken,’ vertelt hij. Het liefst zat hij in een boom die laag boven een moeras hing en keek dan naar het theebruine water, waar vissen en insecten, kikkers en schildpadden deden wat ze zoal dagelijks doen.
Hij herinnert zich een keer dat hij doodstil op een muurtje in de bossen zat uit te kijken naar wilde dieren. Er kwam een hert zo dicht bij dat hij het bijna kon aanraken. Dat maakte iets in hem los, iets wat nooit zou zijn gebeurd als hij in een schoolbank had gezeten. ‘Mensen – en vooral kinderen die nog niet door de maatschappij zijn geprogrammeerd – kunnen andere levende wezens in de wereld als hun gelijke zien. Ze hebben niet het gevoel dat ze de baas over hen zijn. Daarom wilde ik de vrije natuur beschermen. Op mijn vijftiende wist ik zeker dat ik later iets met natuurbescherming wilde doen.’

Pruitt is inmiddels vijfendertig en directeur van de Massachusetts Association of Conservation Commissions. In de Amerikaanse staat Massachusetts, waar dagelijks vijftien hectare grond verloren gaat aan stadsuitbreiding, helpt zijn organisatie de inwoners van meer dan driehonderd gemeenten de moerasgebieden te beschermen waar hij als kind zo van hield.

Uit een onderzoek onder oud-leerlingen van de Sudbury Valley School blijkt dat ze als volwassenen geen schade of last ondervinden van hun idyllische schooltijd. Tweeëntachtig procent van de ondervraagde oud-leerlingen is na Sudbury Valley verder gaan studeren aan een universiteit of hogeschool. De overigen zeiden dat ze klaar waren voor het beroep dat ze als volwassene wilden uitoefenen. Sommige oud-leerlingen zijn balletdanser of boer geworden, andere arts of circusartiest, timmerman, docent, advocaat, ondernemer, musicus, administratief medewerker, noem maar op.

Maar de belangrijkste graadmeters voor succes hebben meestal niets te maken met toelating tot de universiteit of de uitoefening van een bepaald beroep. Daarvan zijn oud-leerlingen als Pruitt een goed voorbeeld: zesentachtig procent van de ondervraagden zei dat hun leven een afspiegeling is van hun principes. Dat is wat de oprichters voor ogen stond toen ze in 1968 de school opzetten. Sadofsky en mede-oprichter Daniel Greenberg hebben onlangs samen met Jason Lempka een boek uitgebracht getiteld The Pursuit of Happiness: The Lives of Sudbury Valley Alumni. Over de afgelopen zevenendertig jaar schrijven ze: ‘Naar onze overtuiging biedt de school een omgeving waarin kinderen worden getraind zelf na te denken en een leven op te bouwen dat bevredigend, zinvol en leuk is.’
Sudbury Valley is de oudste nog bestaande democratische school in de Verenigde Staten en tevens de meest geïmiteerde. Toetsen of rapporten zijn er niet en de school wordt geleid door een ‘schoolvergadering’, waarbij alle deelnemers evenveel te zeggen hebben over belangrijke kwesties. Nu er veel wordt gepraat over onderwijsnormen en toetsen, bieden deze scholen een interessant en controversieel alternatief: maak kinderen de baas in eigen onderwijs.

Er zijn meer dan honderdzestig democratische scholen in de wereld, die onafhankelijk van elkaar zijn ontstaan al is de praktijk ongeveer hetzelfde: kinderen mogen zelf bepalen hoe hun dag eruitziet, ze mogen meestemmen over belangrijke kwesties die de school aangaan en vormen samen een gemeenschap van gelijken, ongeacht hun leeftijd. In onderwijskringen kijkt men daar nogal van op, maar de voorstanders beweren dat traditionele scholen nog wel iets van democratische scholen kunnen leren als ze kinderen willen helpen gelukkige volwassenen te worden, hun weg te vinden in een complexe wereld en deel te nemen aan een vrije samenleving.

Half december is het een drukte van belang in het Victoriaanse huis in Framingham, Massachusetts, waar de Sudbury Valley School is gevestigd. Sommige leerlingen zijn bezig met een muziek- en dansrepetitie voor de komende uitvoering die op school wordt opgevoerd. Anderen maken huisjes van peperkoek, spelen videospelletjes, lezen, discussiëren, borduren, studeren of zitten te kletsen. Er is niets dat in de verste verte op een klaslokaal lijkt. Er zijn alleen maar veel kamers met luie stoelen en boeken, muziekstudio’s, een kamer voor handarbeid, een timmerwerkplaats, een toneelruimte, een donkere kamer en een keuken.

Het leren vloeit voort uit het dagelijks leven op de school met zijn honderdzestig leerlingen en tien stafleden. De leerlingen weten wat de specialiteit van elk staflid is en vragen als het nodig is om hulp. ‘De kinderen zitten misschien nooit in een echte klas,’ vertelt Sadofsky, ‘maar de volwassenen hier zijn hun voorbeeld.’
Er worden wel eens lessen georganiseerd, maar alleen als de leerlingen het initiatief nemen of erom vragen. En vaak geven oudere leerlingen ‘lesjes’ aan jongere. In zijn tienerjaren heeft Pruitt een paar facultatieve lessen bij stafleden gevolgd. ‘Het had niets weg van een les, meer van amusement,’ aldus Pruitt, die vooral de lessen over Europese geschiedenis van Daniel Greenberg erg leuk vond. Greenberg dreunde geen saaie feiten op, maar maakte van zijn lessen hele toneelstukken.
‘De kracht van de benadering van Sudbury Valley ligt in de dingen die op dit soort scholen juist ontbreken,’ meent Alfie Kohn, een vooraanstaand specialist in alternatief onderwijs in de Verenigde Staten. ‘Het buitensporige gezag over kinderen, het gebruik van cijfers, toetsen en handboeken en het fabrieksmatige lesprogramma heb je hier gelukkig niet,’ vindt Kohn, auteur van The Schools Our Children Deserve en What Does it Mean to Be Well Educated. Kohn voegt eraan toe dat het leerproces op dit soort scholen ‘meestal plaatsheeft buiten de gestructureerde omgeving van het klaslokaal, zoals volwassenen het noemen.’

Precies. Vraag maar aan Dayna Kimball, die een paar jaar geleden bijna van school af was gegaan. ‘Ik verveelde me dood,’ vertelde Kimball over haar eerste jaren op een middelbare school in een voorstad van Denver in de Amerikaanse staat Colorado. ‘Ik had een hekel aan de vaste lestijden en ik vond de opdrachten saai en zinloos.’
Gelukkig ontdekte haar moeder, Jane, de Alpine Valley School in het nabijgelegen Wheat Ridge. Deze school, geïnspireerd op Sudbury Valley, gaf Dayna Kimball de vrijheid waarnaar ze smachtte – geen toetsen, cijfers of beperkingen. En wat deed ze toen ze op die school kwam? ‘Ik kwam elke dag op school en ging op de bank slapen,’ vertelt ze. Niemand viel haar lastig. Niemand zei dat ze wakker moest worden of vroeg waarmee ze bezig was. ‘Ze accepteerden het helemaal,’ zegt Kimball. ‘Ze noemen het daar “ontscholen”.’

Maar na een jaar begon Kimball zich pas echt te vervelen – en toen werd ze wakker. Ze leerde een beetje Japans, een beetje geschiedenis, probeerde edelsmeedwerk. Als onderdeel van haar studie besloot ze wat baantjes uit te proberen in de ‘echte wereld’. Ze werkte in een speelgoedwinkel en als banklokettiste.
Intussen begon er iets in Kimball te veranderen. Haar mede-leerlingen op Alpine Valley, vooral de jongere, maakten iets in haar los. ‘Eerst was ik wat afstandelijk, maar zij wilden me leren kennen, waardoor ik opener werd,’ vertelt Kimball. Terwijl zij verder experimenteerde op Alpine Valley, probeerde ze weer een ander baantje uit als onderwijsassistente op een openbare school. Toen ontdekte Dayna Kimball haar ware passie: werken met autistische kinderen. Die zou ze zonder de vrijheid en flexibiliteit van Alpine Valley waarschijnlijk niet hebben ontdekt: ‘Zonder die school had ik de school de school gelaten.’

Nu werkt Kimball bij Creative Perspectives, een therapeutisch centrum voor autistische kinderen buiten Denver. Ze studeert ook spraak- en taalpathologie. ‘De filosofie van Alpine Valley is: mensen gaan voor cijfers of prestaties,’ vertelt Kimball, die nu drieëntwintig is. ‘Zo bekijk ik nu mijn kinderen: kinderen komen eerst. Het gaat niet om hun vermogen of onvermogen om iets te presteren. Het gaat om wie ze zijn.’

Hoewel Sudbury Valley kinderen alle ruimte geeft om te spelen en zich als individu te ontwikkelen, zijn ze wel verplicht om deel te nemen aan de groep via de schoolvergaderingen, waarin iedereen meestemt over alle besluiten die op de school worden genomen. Uit de wekelijkse vergadering blijkt volgens oud-leerlinge Anna Rossetti dat, ‘democratie lastig kan zijn. Je moet allerlei onzin aanhoren voordat er consensus wordt bereikt.’ Leerlingen en leraren zijn soms uren bezig om alle agendapunten door te nemen. Maar Rossetti moet toegeven dat het een nuttige ervaring is geweest. ‘Door de democratische besluitvorming op Sudbury Valley krijg je een goed gevoel van je eigen macht,’ aldus Rossetti, die nu bij een natuurvoedingswinkel in San Diego, Californië, werkt naast haar studie sociale wetenschappen. ‘Dat is iets wat ik nooit zal kwijtraken.’ En misschien is dat wel een van de belangrijkste lessen van democratische scholen als Sudbury Valley. ‘Het is lastig om kinderen democratie bij te brengen als ze tot hun negentiende gevangenen zijn,’ vindt Sadofsky.

Vrijheid is natuurlijk prima, maar zelfs progressieve opvoedkundigen zijn het erover eens dat kinderen meer stimulans en leiding nodig hebben dan ze meestal krijgen op scholen als Sudbury Valley. Volgens hen hebben ze ook structuur nodig en soms juist meer in plaats van minder bemoeienis van volwassenen.
‘Sudbury Valley’s nadruk op vrijheid juich ik toe, maar de onverschilligheid tegenover de samenleving vind ik niet juist,’ stelt Alfie Kohn. ‘Sudbury heeft een anti-autoritaire inslag en in hun wereldbeeld is iedere bemoeienis van volwassenen een autoritaire beperking van de persoonlijke autonomie. Totale autonomie is niet goed voor de ontwikkeling. Kinderen hebben leiding nodig en je moet ze wel de gelegenheid geven om te leren goede beslissingen te nemen, maar daarbij hebben ze structuur nodig.’ Theoretisch, vindt Kohn, zou in het progressieve onderwijs niet alleen moeten worden uitgegaan van de eigen belangstelling van de kinderen. Ze moeten ook worden uitgedaagd om over onderwerpen en problemen na te denken waar ze zelf niet op komen.
‘Als je kinderen hun eigen gang laat gaan, vlakt hun ontwikkelingscurve af,’ erkent de onderwijshervormer Ted Sizer, die in zijn laatste boek, The Red Pencil, forse kritiek uit op het Amerikaanse onderwijs. Sizer, voormalig decaan van de Harvard Graduate School of Education vindt dat docenten de kinderen moeten uitdagen om te leren door hun ‘belangrijke kwesties voor te leggen’.

Aan de andere kant van het onderwijskundige spectrum bevindt zich een groeiend leger van mensen, onder wie de ministers van de regering-Bush, dat erop hamert dat scholen normen – en gestandaardiseerde toetsen – moeten hebben om te garanderen dat alle leerlingen althans basisvakken als lezen en rekenen beheersen. Voorstanders van dit systeem beweren dat normen noodzakelijk zijn om geld toe te kennen aan openbare scholen en de leerlingen die de meeste hulp nodig hebben. In deze opvatting maken normen gelijkheid mogelijk.
Volgens Ross Wiener, beleidsdirecteur van de Education Trust in Washington bestaat er consensus over de vraag welke basisvaardigheden kinderen moeten beheersen om als volwassene hun weg te vinden en in hun levensonderhoud te kunnen voorzien. Maar hij zegt erbij dat de normen die moeten garanderen dat kinderen deze basisvaardigheden verwerven, niet alleen maar zijn bedoeld om een baan te vinden. ‘Voor deelname aan de democratie heb je behoorlijke leesvaardigheid, een kritisch denkvermogen, logica en verstand nodig.’

Oud-leerlingen van Sudbury Valley zoals Christian Cederlund zouden overigens zeggen dat dat nu juist de vaardigheden zijn die zij hebben verworven en nog wel zonder rigide normen, toetsen of stereotiepe lesprogramma’s. Een van de belangrijkste dingen die hij op Sudbury Valley heeft geleerd, is volgens Cederlund iets wat in geen enkel lesboek voorkomt: aanpassing aan verandering.
Cederlund, een atletisch jongetje met belangstelling voor natuurwetenschap, ging in 1969 op zijn zesde naar Sudbury Valley en kwam er op zijn zeventiende af. In zijn tienerjaren liet een docent hem eens foto’s zien van Mikhail Baryshnikov en hij moedigde hem aan op ballet te gaan.
Cederlund kwam later als beroepsdanser bij het Pacific Northwest Ballet in Seattle. Maar op den duur kreeg hij last van zijn knieën en op zijn zevenentwintigste ging hij studeren. Hij studeerde af en gaf les in dans en neuro-anatomie aan de universiteit van Washington. Hij kreeg een burn-out, ging golfen en kwam terecht in zijn volgende baan: het organiseren van golfreizen in Seattle.

Cederlund is nu eenenveertig en gezinskostwinner, wat opnieuw een verandering van baan noodzakelijk maakt. Hij hoopt dat hij in een nieuwe baan zijn behoefte om mensen te helpen kan combineren met zijn belangstelling voor anatomie en wetenschap, misschien als verkoper van medische apparatuur of als MRI-technicus. Zijn vermogen om van het ene soort werk over te schakelen op het andere ziet hij als het gevolg van het permanente leeravontuur dat begon in Sudbury Valley. ‘Ik heb nog steeds het gevoel dat het leven een spel is,’ vertelt hij.

In de afgelopen decennia is Sudbury Valley nagevolgd door negenendertig soortgelijke maar onafhankelijke scholen in de Verenigde Staten, Canada, Europa, Israël en Australië. De leerlingen komen uit zeer verschillende gezinnen – rijke, arme, progressieve, conservatieve, zwarte, witte, noem maar op. Iedere school biedt een alternatief dat de leerlingen helpt wegen te ontdekken die ze anders misschien niet hadden gevonden.

Twee van die leerlingen zijn Adu en Ben Sheppard. Hun vader Derek was in 1996 mede-oprichter van het Booroobin Sudbury Democratic Centre for Learning in de Australische staat Queensland. De broers vinden allebei dat traditionele scholen niet beantwoordden aan hun sterk uiteenlopende leerbehoeften en belangstelling. Op Booroobin, gelegen in het groene, lage heuvelland ten noorden van Brisbane, vonden de twee broers de vrijheid om hun passies te ontdekken en te ontwikkelen. Terwijl Ben Land Rovers begon te reviseren, kippen ging fokken en biologische groente en bloemen ging kweken op de vruchtbare vulkanische grond rond de school, zat Adu tevreden binnen computerspelletjes te spelen en eenvoudige grafische computerprogramma’s te leren. Sindsdien heeft Ben twee Land Rovers ‘van de grond af’ nagebouwd en begint hij nu aan zijn derde (een model uit 1951). Hij is achttien en heeft ook naam gemaakt als uitstekend tuinier.

Adu heeft zelf computeranimatie en grafische programma’s geleerd en heeft een beurs gekregen voor een studie animatie en grafische technieken. Hij is nu twintig en ontwerpt website-sjablonen en grafische programma’s voor computeranimatie voor bedrijven. ‘Het is mijn de bedoeling nooit te eindigen in een saaie alledaagse baan van telkens hetzelfde hersenloze werk en tot nu toe lukt dat vrij goed,’ vindt hij. ‘Van Booroobin heb ik geleerd dat individualiteit en vrij denken geen hindernissen zijn. Ik houd vast aan wie ik ben en aan wat ik in het leven wil en het gaat fantastisch!’
Je vraagt je af of er nog een betere maatstaf is voor een goede opleiding. De overheid van Queensland vindt blijkbaar van wel. In 2003 heeft de minister van Onderwijs in Queensland de vergunning van Booroobin ingetrokken omdat de school niet voldeed aan de overheidsvereisten. Maar Booroobin, dat zich nu een leercentrum noemt, neemt nog steeds leerlingen aan en Derek Sheppard en anderen zijn vastbesloten door te gaan, ondanks de problemen.

Hoe weten ouders of hun kinderen profijt zullen hebben van een school als Sudbury Valley? ‘Een kind past goed als het het verlangen heeft om over zijn of haar eigen tijd te beschikken en als de ouders erop vertrouwen dat hun kind zich intelligent zal gedragen,’ stelt Sadofsky vast. ‘Sommige kinderen passen niet omdat ze niet bereid of in staat zijn zich te beheersen.’ Democratische scholen zijn niet geschikt voor kinderen die veel structuur nodig hebben of weinig steun krijgen van hun ouders. Maar zelfs met enthousiaste steun van hun ouders kan zo’n school voor bepaalde kinderen niet geschikt zijn. Zowel Rossetti als Cederlund hebben broers en zussen die op Sudbury Valley hebben gezeten, maar er later af zijn gegaan.

Ook het schoolgeld van 5.000 dollar per jaar om een kind in bomen te laten klimmen, te laten slapen of door het bos te laten banjeren, vergt veel vertrouwen van ouders. Sommige ouders voelen zich geïsoleerd of zelfs buitengesloten. Ken Pruitt weet nog dat familievrienden zich bezorgd afvroegen of het kindermishandeling was toen zijn ouders hem naar een school stuurden met zo’n ongestructureerde omgeving.
Mimsy Sadofsky erkent de problemen van Sudbury-ouders. ‘Iedereen is bang dat er grote hiaten ontstaan in het leven van hun kinderen, maar het tegendeel is juist waar,’ vertelt ze. ‘En als iedereen in de samenleving volhoudt dat je je kinderen de hele tijd moet meten, is het moeilijk om te zeggen dat je dat niet wilt. Dat je alleen wilt dat je kinderen vrij zijn en het naar hun zin hebben en op hun eigen manier opgroeien tot verantwoordelijke volwassenen.’
Jane, de moeder van Dayna Kimballs, is blij dat ze het risico heeft genomen. ‘Dayna was al jaren aan het vechten. Ik wist dat haar vrijheid haar het allerliefste was en dat ze zich anders altijd zou blijven verzetten,’ vertelt Jane. ‘Ik begreep dat ze van het leven zelf moest leren. Ik kon beter schoolgeld betalen voor een school die eiste dat ze kwam dan dat ze helemaal niet meer naar school ging. Ik ben Alpine Valley ontzettend dankbaar voor Dayna’s succes. De filosofie van dit soort scholen klopt volgens mij precies met hoe de natuur werkt.’

Ondanks de problemen krijgen Sudbury en soortgelijke scholen langzamerhand meer voet aan de grond, en de leraren en leerlingen komen elk jaar bijeen op de Internationale Conferentie voor Democratisch Onderwijs, die afgelopen december in India werd gehouden. Jerry Mintz, directeur van de Alternative Education Resource Organization, meent dat iedere democratische school iets waardevols heeft te bieden. Zo is er, legt hij uit, ‘een heel spectrum aan benaderingen binnen het kader van niet verplichte lessen: sommige scholen hebben een rooster, zoals Summerhill School in Engeland.’ Sommige geven dagelijkse lessen, andere alleen als de leerlingen erom vragen, zoals Sudbury Valley. ‘Maar het basisprincipe is dat de rechten van de leerlingen worden gerespecteerd en daarbij hoort het recht op zeggenschap over het eigen onderwijs.’

Ken Pruitt is nu zelf vader. Hij wil zijn twee jonge kinderen dezelfde vrijheid geven die hij ook heeft gehad. Zijn dochter Emma moet volgend jaar naar school. De Pruitts zouden haar het liefst naar Sudbury Valley sturen, maar het ligt te ver weg. Zijn vrouw en hij willen het onderwijs van hun kinderen op zijn minst in de gaten houden, maar niet in de traditionele zin. ‘Als we ze naar een traditionele school sturen, letten we wel op dat hun natuurlijke nieuwsgierigheid, impuls en lust om te leren niet worden afgeknepen. Dan nemen we drastische maatregelen en halen ze van school.’

De mens wordt geboren om te leren. Democratische scholen, die net als andere scholen hun nadelen hebben, werpen de intrigerende vraag op wat de beste manier is om onze kinderen de gelegenheid te geven hun eigen weg te vinden, hun eigen verantwoordelijkheidsgevoel te ontwikkelen en een bijdrage te leveren aan een vrije, welvarende wereld.
De oplossingen zijn misschien wel eenvoudiger dan we denken: hele middagen naar wolken staren. Dagen aaneen met vriendjes spelen, dansen of slapen, een boek lezen of in de modder rotzooien. In een wereld waarin veel kinderlevens overbezet en minutieus zijn gereguleerd en eindeloos worden getoetst, is vrijheid misschien wel precies wat ze nodig hebben.

bronnen:

www.sudval.org
www.edrev.org (Alternative Education Resource)