door: Alette van Doggenaar

Een gebrek aan motivatie is het grootste probleem binnen het onderwijs. Maar dat ligt niet aan de kinderen. Het ligt aan de school. Dat is de stellige overtuiging van prof.dr. Luc Stevens. Stevens verwacht alle heil van een radicale onderwijsvernieuwing: weg met de klassen; laat kinderen zelf bepalen wat ze wanneer leren. Volgende maand neemt hij afscheid.

Het lerarentekort een probleem? Onzin vindt orthopedagoog Luc Stevens. Ik ben juist blij met het lerarentekort. Het is een uitgelezen kans om eindelijk het bestaande onderwijssysteem te doorbreken. Stevens is al bijna een werkend leven lang bezig met de vraag hoe een goede school eruit moet zien.

De school zoals die nu bestaat, voldoet in elk geval niet, daarvan is hij al lang overtuigd. Er zijn veel te veel uitvallers. In het voortgezet onderwijs verlaat dertig procent van de kinderen voortijdig of onvoldoende gekwalificeerd het onderwijs. Dat kan niet. Dat mag niet. Er zijn steden waar meer dan de helft van de kinderen in het beroepsonderwijs ergens onderweg verdwijnt. Dat kun je toch als samenleving niet toelaten?

Hoe het wel moet, daar heeft Stevens uitgesproken ideeën over. Want dat kinderen geen zin zouden hebben om te leren, of op een bepaalde leeftijd de interesse verliezen omdat ze liever op een scooter rijden, wil er bij hem niet in. Kijk maar eens hoe eind augustus alle brugklassers met enorme tassen achterop naar school komen. Die zijn allemaal nog enthousiast. Er is er niet een die het zal overkomen dat hij zijn boeken niet bij zich heeft. Je zorgt ervoor dat je klaar bent als je daar binnenstapt. Dat is een algemeen beeld. Met Pasen is dat beeld helemaal veranderd. De zelfstandigheid en vaak ook het zelfvertrouwen waarmee die kinderen binnenkwamen, is dan grotendeels verdwenen. Leraren onder elkaar zeggen dan: dat zijn de hormonen. Mevrouw, dat is onzin. Hormonen zorgen er niet voor dat jij je boeken vergeet. Het is de school die ze te weinig zegt.

En dat komt volgens Stevens doordat de school geen rekening houdt met de behoeften van individuele leerlingen en de leerlingen niet uitdaagt om verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen ontwikkeling. Terwijl kinderen binnen het gezin en ook daarbuiten veel meer keuzevrijheid hebben gekregen en mogelijkheden om zelf te sturen, ontbreekt dat op school nog steeds.

Die school is nog precies hetzelfde als 150 jaar geleden toen je klassen had met een leraar ervoor die vertelde wat je moest doen. En dat geldt in mindere mate ook voor bijvoorbeeld Jenaplan- en Montessorischolen. Het gevolg is een gebrek aan motivatie waardoor op de middelbare school ontzettend veel tijd verdaan wordt met het handhaven van de orde.

Maar ook in het basisonderwijs zie je dat de uniforme verwachting binnen het klassikale onderwijs demotiverend werkt. Van kinderen in groep 3 wordt verwacht dat ze met Kerstmis kunnen lezen. Lukt dat niet dan zijn ze plotseling zorgenkinderen geworden. Die juffrouw gaat minder van zo´n leerling verwachten en die voelt dat, waardoor hij ook minder van zichzelf gaat verwachten. Dat soort mechanismen is niet goed voor de ontwikkeling van een kind. Het is heel belangrijk dat de kinderen niet teleurgesteld hoeven te worden in zichzelf.

Zonde

Wat kom je hier doen, met al die boeken? Dat is wat je de leerling moet vragen als hij op school komt. Wat kom je doen en hoe had je gedacht dat te bereiken? Laat ze daar maar eens over nadenken. Dat is in feite de kanteling van aanbod naar vraag zoals je die ook bijvoorbeeld in de gezondheidszorg ziet. Onderwijs op maat is het doel en dat kan alleen door leerlingen de goede vragen te laten stellen.

Klassen gaan tot het verleden behoren, als het aan Stevens ligt. Elke leerling wordt in staat gesteld binnen het curriculum zijn eigen leerroute en tempo te volgen. Dat komt alle leerlingen ten goede. De zwakkeren die nu nog te snel weggeselecteerd worden, maar ook de twintig procent die groep 3 binnenkomt en die juist wel al een beetje kan lezen. Die kinderen worden gedwongen een methode te volgen die ervan uitgaat dat ze nog niks kunnen. Of ze mogen iets voor zichzelf doen. Dat is toch zonde?

De nieuwe school die Stevens voor ogen heeft, sluit ook veel beter aan bij hoe mensen leren, denkt hij. Leren verloopt niet volgens het model iets horen, het overnemen, laten zakken en onthouden. Leren is zelf construeren op grond van de informatie om je heen en de leraar bemiddelt daarbij. Hij geeft jou informatie en kijkt of je het op kan nemen. Jij vraagt meer informatie en je gaat het uitproberen. Dat moet je zelf doen anders kom je niet tot begrip.

De actieve leerling als partner van de actieve docent die rekening houdt met ieder individu afzonderlijk. Het klinkt fantastisch maar elk onderwijs staat of valt met goede docenten. En heb je voor zo´n intensieve begeleiding niet juist ontzettend veel goede leraren nodig terwijl die er niet zijn?

Die zijn er wel, is Stevens stellige overtuiging. Maar dat zijn mensen die niet per se de pabo hebben doorlopen. Er is een groot aantal scholen waar als gevolg van het lerarentekort flink wat onbevoegden staan en dat gaat uitstekend. Dat zijn mensen die het leuk vinden om met kinderen te werken. Die gevoel hebben voor wat kinderen nodig hebben ook aan grenzen en structuur. En de methode vertelt dan wel wat er aan de orde is. Er zijn verschrikkelijk veel mensen die zonder diploma een prachtige bijdrage zouden kunnen geven aan het onderwijs.

Uitgangspunt

De school zal veranderen, hoe dan ook, denkt Stevens. Niet uit goede intentie maar uit noodzaak. En hij heeft een duidelijk beeld van waar het naartoe moet. Op empirische gronden ontworpen, benadrukt hij, niet zomaar uit idealisme. We weten hoe mensen zich ontwikkelen. We weten wat ze moeten leren. We hebben curricula en methodes. Al met al hebben we heel veel beschikbaar maar het moet anders georganiseerd worden met het kind als uitgangspunt.

Als dat gebeurt zal Stevens aan de zijlijn staan. Na ruim dertig jaar aan de universiteit waarvan de laatste 27 aan de Universiteit Utrecht neemt hij volgende maand afscheid. Nooit het gevoel gehad aan een dood paard te trekken al die jaren? Jazeker wel, geeft hij toe. Maar daar staan genoeg mooie ervaringen tegenover. Nu al ontstaan er tal van hoopgevende initiatieven. Er zijn zeker twintig particuliere scholen die het op een andere manier willen proberen en waar niet de methode en de toets maar het kind centraal staan. Die ontwikkeling zal zeker doorgaan.