door: Matthew Appleton

Al 85 jaar lang laat de Summerhill-school in Engeland zien dat kinderen meer leren als ze zelf de regie hebben over hun onderwijs

Een jaar geleden bracht ik Eva, mijn dochter van dertien, voor het nieuwe jaar naar school. Op haar kamer – de leerlingen wonen op het schoolterrein – hielp ik haar met uitpakken toen een paar meisjes binnen kwamen stormen om te waarschuwen dat er een bepaalde vervelende jongen aan kwam. Vlug deed Eva de deur op slot en ging door met uitpakken. Even later werd er geklopt. Een jongensstem riep haar naam. Ik zag hoe Eva alleen even draaide met haar ogen. Nu bonsde hij hard op de deur. Eva zei niets. Hij bleef haar naam roepen en één keer riep hij: ‘Trut!’ Hij dreigde zelfs een bijl te halen om de deur in te slaan. Volkomen onverstoorbaar ging Eva door met uitpakken. Toen liep hij weg; zijn voetstappen kon ik horen.

Toen ik even later de kamer uitliep, kreeg ik pardoes een straal water in mijn gezicht. Voor me stonden drie meisjes, die zichtbaar geschrokken, maar slap van de lach hun verontschuldigingen aanboden. Ze hadden Eva staan opwachten en hadden niet gedacht dat er een vader naar buiten zou komen. Eva vond het net zo grappig als zij.

Welkom op Summerhill, de Engelse school, befaamd (of is het: berucht?) om de nadruk op de persoonlijke vrijheid van de leerlingen. Hier heerst meer de sfeer van een groot gezin dan van een school – een gezin waarin, om precies te zijn, de kinderen en volwassenen als gelijken worden behandeld.

Er zijn volwassenen die het misschien niet zo leuk vinden dat jongeren hen niet behandelen als iemand met gezag, maar als één van de groep. Er zijn ook ouders die misschien wel ongerust worden als vreemde jongens hun dochter een trut noemen en dreigen haar slaapkamerdeur met een bijl in te slaan en als vriendinnetjes water in het gezicht van hun dochter willen gooien. Maar ík voel me prima thuis op Summerhill; ik heb negen jaar op de school gewoond en gewerkt als ‘huisouder’.

Ik ken de ontspannen manier waarop kinderen van alle leeftijden en volwassenen met elkaar omgaan. Het kwam geen seconde in me op dat de jongen die voor de deur stond te schreeuwen, misschien wel de prepuberale versie was van Jack Nicholson in The Shining. Hij uitte gewoon zijn frustratie, nadat Eva hem eerder had buitengesloten. Het ging wel weer over, wist ik. En inderdaad: later op de dag praatten de twee weer met elkaar alsof er niets was gebeurd. Zo gaan die dingen.

Officieel is Summerhill een kostschool, maar de school heeft weinig van het conventionele type Engelse kostschool dat bekend is uit boeken. Er worden geen uniforms gedragen. De kinderen kunnen vloeken zonder bang te zijn voor een standje. Kleine kinderen lopen tussen groepjes volwassenen door, volkomen opgaand in hun spel, en niemand zegt dat ze niet mogen rennen of schreeuwen. Omdat Summerhill anders is, trekt het al jaren de aandacht van journalisten, die na hun bezoekje de school afschilderden als een plaats waar onhandelbare kinderen ongecontroleerd hun gang konden gaan. Zo gaan die dingen.

Summerhill is in 1921 opgericht door A.S. Neill, een Schotse leraar die teleurgesteld was in de conventionele scholen. Volgens hem waren de gangbare leermethoden niet ondersteunend voor het leerproces van kinderen. Sterker, hij zag die methoden als een manier om de wil van het kind te breken. Neill was op die gedachten gekomen via de psychoanalyse, die het destijds nieuwe idee van het onbewuste had geïntroduceerd.

Maar het was niet louter theorie waardoor Neill was beïnvloed. Hij was in 1914 schoolhoofd geworden en zag dat veel van zijn leerlingen vertrokken om een zinloze dood tegemoet te gaan in de Eerste Wereldoorlog. Hij wilde een radicaal alternatief. Hij wilde een omgeving scheppen waarin kinderen zo veel mogelijk zichzelf konden zijn.

Neill was ervan overtuigd dat kinderen van nature goed zijn en hij meende dat deze ‘goedheid’ te vaak werd ondermijnd door de pogingen van volwassenen om kinderen op een onnatuurlijke wijze te vormen. De goedheid die Neill wilde stimuleren, was niet de naïeve, sentimentele onschuld die vaak door volwassenen aan kinderen wordt toegeschreven, maar hij doelde op een aangeboren vermogen om zich te ontwikkelen tot emotioneel open en sociaal verantwoordelijke individuen. Het was de vrijheid, verklaarde hij, waardoor kinderen in contact konden blijven met hun aangeboren goedheid en er in hun persoonlijke ontwikkeling uit konden putten.

Vijfentachtig jaar later belichaamt Summerhill nog dezelfde principes. De leiding is nu in handen van Zoë Readhead, de dochter van Neill. De school ligt aan de rand van het stadje Leiston in Suffolk, ten noordoosten van Londen. Het is een kleine school met zo’n tachtig leerlingen – tussen zeven en zeventien jaar – uit verschillende landen, waaronder Nederland, Amerika, Japan en Zuid-Korea.

Het klinkt misschien vreemd voor een school die zoveel vrijheid zegt te bieden, maar Summerhill kent veel regels. ‘Wetten’ worden ze genoemd. Op een willekeurig tijdstip kunnen er wel tweehonderd zijn. De wetten worden niet uitgevaardigd door leraren, ouders of een schoolbestuur vol wijze volwassenen; ze worden voorgesteld en in stemming gebracht op regelmatig gehouden vergaderingen, waarbij iedereen, volwassenen én kinderen, één stem heeft. Inderdaad, de stem van een zevenjarige legt evenveel gewicht in de schaal als die van het schoolhoofd.

De wetten zijn geen abstracte gedragsregels. Het zijn praktische wetten, gebaseerd op hun eigen ervaring in relaties. Als de kleintjes bijvoorbeeld door de eetzaal rennen wanneer de oudere kinderen willen eten, kan worden voorgesteld ze rond die tijd niet in de eetzaal toe te laten. Zo komen kinderen er op een natuurlijke wijze achter dat vrijheid betekent dat je alleen kunt doen waar je zin in hebt zolang niemand anders er last van heeft.

Natuurlijk worden wetten overtreden – net als overal – maar op vergaderingen kan iedereen alles ter sprake brengen dat hij of zij als een probleem ervaart. Als iemand bijvoorbeeld zonder het te vragen de fiets van een ander gebruikt, kan de eigenaar op de vergadering de overtreder ter verantwoording roepen. Degene die de fiets heeft gebruikt, kan vervolgens uitleggen waarom hij dat heeft gedaan, waarna wordt gestemd of hij straf moet krijgen. De straf kan bestaan uit een strenge waarschuwing of een kleine boete – of de schuldige kan naar het eind van de rij voor het middageten worden gestuurd. In mijn ervaring is de groep meestal mild en rechtvaardig als het gaat om straf.

De vergaderingen zijn essentieel in het leven op Summerhill en helpen de kinderen inzicht te krijgen in het praktische belang van grenzen in het sociale verkeer. Ze kennen noch de machteloosheid van bevelen die hun worden toegesnauwd door volwassenen, zoals vaak thuis of op scholen gebeurt, noch het ontbreken van duidelijkheid als er helemaal geen grenzen zijn, zoals wel voorkomt bij nonchalante ouders of onzekere leerkrachten.

Eén van de dingen die ik altijd heb gewaardeerd bij de vergaderingen was dat er nooit sprake was van rancune als de dingen niet zo liepen als sommigen wilden. Ik weet nog dat ik een keer begon over het gedrag van een paar pubers die herrie hadden gemaakt in een gedeelte van de school waar ze niet mochten komen. Ik was herhaaldelijk ’s nachts wakker geworden en pleitte voor een forse boete. Zij pleitten er net zo fel tegen. Uiteindelijk kreeg ik gelijk en werden ze gestraft. Na afloop van de vergadering kwamen ze naar me toe en omhelsden me om zich te verontschuldigen. Er was geen sprake van wrok, gezeur of spanning, noch bij hen noch bij mij.

Een ander aspect van Summerhill dat voor buitenstaanders moeilijk te begrijpen valt, is dat de lessen niet verplicht zijn. Kinderen gaan pas onderwijs volgen als ze besloten hebben dat ze klaar zijn om te leren.

Mijn huidige werk bestaat voor een deel uit lesgeven aan volwassenen en ook al hebben zij er zelf voor gekozen en willen zij zelf graag leren, zie ik toch met hoeveel angst hun leerproces gepaard gaat. Door jaren van gedwongen scholing is hun vermogen om op onderzoek uit te gaan ondermijnd en willen ze alles graag zo goed doen. Hun zenuwen bevinden zich niet bepaald in de kalme, ontspannen toestand die bevorderlijk is voor het opnemen en verwerken van nieuwe informatie. Daarentegen staan deze volwassen leerlingen stijf van de angst om dom gevonden te worden.

Wanneer kinderen op Summerhill lessen volgen (want die zijn er natuurlijk wel), leren ze meestal snel – waarschijnlijk omdat ze gemotiveerd zijn. Ze hebben zo veel mogen spelen als ze maar wilden en nu zijn ze klaar voor gestructureerde lessen. De meeste kinderen in onze maatschappij krijgen niet genoeg tijd om te spelen en zich in hun eigen leven terug te trekken; daarom vinden ze het zo moeilijk zich op school te concentreren. Ze gaan zich vervelen en worden onrustig of angstig.

Volgens A.S. Neill zorgt het verstand voor zichzelf als de emoties vrij zijn. Als ik denk aan de kinderen die ik gekend heb in mijn negen jaar op Summerhill als huisouder – kinderen die nu tegen de dertig lopen – lijken die allemaal geslaagd in hun werk. De meesten zijn afgestudeerd in het hoger onderwijs. Ik zie veel oudleerlingen terug in een wetenschappelijke of juist meer kunstzinnige richting.

In de loop der jaren heb ik veel oudleerlingen van Summerhill gezien uit de hele periode van het 85-jarig bestaan van de school, en er zijn er maar weinigen die het jammer vonden dat ze niet gedwongen waren om onderwijs te volgen. De meesten stellen dat ze hun eigen belangstelling konden ontwikkelen en van Summerhill af kwamen met het gevoel goed te zijn voorbereid op de buitenwereld.

Ze noemen ook andere eigenschappen die uit Summerhill voortkwamen en die alleen konden ontstaan dankzij de vrijheid die ze hadden om niet altijd in de klas te zitten. Eén daarvan is zelfvertrouwen. Dat zie ik al bij Eva, ook al is ze pas een half jaar op Summerhill en was ze volkomen gelukkig op haar vorige school; ze is zekerder van zichzelf, waardoor ze spontaner is.

Een andere gedeelde eigenschap is zelfmotivering. Voor kinderen van Summerhill worden niet eindeloze activiteiten georganiseerd door bezorgde volwassenen die bang zijn dat ze zich niet zullen ontwikkelen tot wonderkinderen op de viool of geen drie talen spreken voor hun negende of, stel je voor, zich een half uur zouden vervelen! Op Summerhill is er ruimte genoeg om erachter te komen wat kinderen van het leven willen en wat ze zelf te bieden hebben.

Ik weet het, deze eigenschappen zijn moeilijk te meten. Ze vallen dan ook buiten de criteria voor een goede opleiding die zijn vastgelegd door de onderwijskundigen. Het leerproces is sterk gestandaardiseerd en er zijn specifieke doelstellingen voor iedere leeftijdsgroep, terwijl de voortgang wordt gemeten met regelmatig afgenomen toetsen.

De onderwijsinspectie kan de benadering van onderwijs op Summerhill niet erg waarderen. In de halve eeuw dat A.S. Neill leiding gaf aan Summerhill vreesde hij altijd voor het voortbestaan van de school, omdat hij slechts één onderwijsinspecteur kon noemen die leek te begrijpen wat de essentie van Summerhill was. In de jaren negentig kwamen er steeds vaker inspecties, die ook steeds indringender, haast agressiever werden. Uiteindelijk werd gedreigd met sluiting als de school geen maatregelen nam die erop neerkwamen dat het onderwijs verplicht werd gesteld voor de leerlingen, hetgeen volstrekt indruist tegen de filosofie van de school.

In 2000 ging Summerhill in beroep tegen het handelen van de overheid. Al gauw werd duidelijk dat het rapport van de inspecteur vol fouten en vooroordelen zat, die in de rechtbank niet overeind bleven. Ook bleek dat Summerhill op een geheime lijst stond van scholen die ‘in de gaten moesten worden gehouden’, terwijl de inspecteur had verzekerd dat de school geen extra aandacht kreeg. De overheid bond in en David Blunkett, de toenmalige minister van Onderwijs, deed een aantal compromisvoorstellen, zoals vermeld in The Times of London (24 maart 2000): ‘In een opmerkelijk tafereel in het Koninklijk Gerechtshof kreeg de school toestemming Hof nummer 40 te gebruiken voor een leerlingenberaad over de nieuwe voorstellen van minister Blunkett.’ Inderdaad, precies zoals op Summerhill wanneer er een voorstel werd gedaan, stemden kinderen en volwassenen over de vraag of David Blunketts voorstellen moesten worden aangenomen.

De voorstellen betekenden een draai van 180 graden voor Blunkett en voor het eerst in de geschiedenis van Summerhill viel A.S. Neills onderwijsfilosofie onder de bescherming van de wet. Het was het einde van een lange campagne waar de kinderen constant bij betrokken waren geweest. Ze hadden de strijd aangebonden met de Engelse overheid en ze hadden gewonnen.

Voor mijzelf en vele anderen is het een grote opluchting dat deze kleine school, die de vrijheid van kinderen hoog in het vaandel heeft staan, kan blijven bestaan. Summerhill is de belichaming van een manier van opvoeden die zich afzet tegen de tegenwoordig overheersende benadering, die wordt gekenmerkt door angst. Angst dat kinderen niet leren als we hen er niet toe dwingen. Angst dat ze voor galg en rad opgroeien als wij het niet voor het zeggen hebben. Angst dat de mens in wezen slecht is.

Als er één ding is dat Summerhill ons kan leren, is het wel dat we niet zo bang hoeven te zijn. Het zal goed komen. Zo gaan die dingen.

Matthew Appleton is de auteur van A Free Range Childhood: Self Regulation at Summerhill School (Gale Centre Publications, 2000). Meer informatie:

www.summerhillschool.co.uk

Met toestemming bewerkt en overgenomen van The Idler (voorjaar 2006), een speels Engels tijdschrift waarin een breed scala aan merkwaardige en boeiende onderwerpen wordt behandeld